Tahayyül-ü küfür, küfür olmadığı gibi; tevehhüm-ü küfür dahi küfür değildir. Tasavvur-u dalâlet, dalâlet olmadığı gibi, tefekkür-ü dalâlet dahi dalâlet değildir. Çünkü, hem tahayyül, hem tevehhüm, hem tasavvur, hem tefekkür; tasdik-i aklîden ve iz'an-ı kalbîden aynıdırlar, başkadırlar.

 Onlar bir derece serbest­tirler. Cüz-i ihtiyariyyeyi pek dinlemiyorlar. Teklif-i dinî altına çok giremiyorlar. Tasdik ve iz' ân öyle değiller. Bir mizana tabi­dirler. Hem tahayyül, tevehhüm, tasavvur, tefekkür, nasıl ki tasdik ve iz'ân değiller. Öyle de, şüphe ve tereddüt sayılmazlar. Fa­kat, eğer lüzumsuz tekrar ede ede müstakar bir hâle gelse, o vakit hakikî bir nevi şüphe ondan tevellüd edebilir. Hem bîtarafâne muhakeme nâimyla veya insaf namına deyip şıkk-ı muhalifi ilti­zam ede ede, tâ Öyle bir hâle gelir ki, ihtiyarsız taraf-i muhalifi iltizam eder, Ona vacip olan hakkın iltizamı kırılır. O da tehlike­ye düşer. Hasmın veya şeytanın bir vekil-i fuzûlisİ olacak bir ha­let zihninde takarrür eder. Şu nevi vesvesenin en mühimi budur ki; vesveseli adam imkân-i zatî ile imkân-ı zihnîyi birbiriyle ilti­bas eder. Yani bir şeyi zâtında mümkün görse, o şeyi zihnen dahi mümkün ve aklen meşkûk tevehhüm eder. Halbuki ilm-i kelâmın kaidelerindendir ki; İmkân-ı zatî ise, yakîn-i ilmîye münâfi değil ve zaruret-i zihniyeye zıddiyeti yoktur. Meselâ: Şu dakikada Ka­radeniz'in yere batması, zâtında mümkündür ve o imkân-ı zatî ile muhtemeldir. Halbuki yakîhen, o denizin yerinde olduğunu hük­mediyoruz; şüphesiz biliyoruz ve o ihtimal-i imkânî ve o imkân-ı zatî bize şek vermez, bir şüphe getirmez, yakînimizi bozmaz. Meselâ: Şu güneş, zâtmda mümkündür ki bugün gurub etmesin veya yarın tulü etmesin. Halbuki bu imkân yakînimize zarar vermez, şüphe getirmez. İşte bunun gibi, meselâ, hakâik-i îmâni-yeden    olan    hayat-ı    dünyeviyenin    gurubuna    ve    hayat-ı uhreviyenin tulûuna imkân-i zatî cihetinde gelen vehimler, yakîn-i imâniyeye zarar vermez. Hem yani: "Bir delilden neş'et etmeyen bir ihtimâlin hiç ehemmiyeti

yoktur" olan kâide-i meşhure; hem usûlü'd-dîn, hem usûlü'l-fıkhın kaide-i mukarreresin dendir.

Eğer desen: "Bu derece mü'minlere muzır ve müz'ic olan vesvese ne hikmete binaen bize belâ olmuş?"

Elcevap: İfrata varmamak, hem galebe çalmamak şartıyla, asl-ı vesvese teyakkuza sebeptir; taharriye dâîdir, ciddiyete vesile­dir. Lâkaydhğı atar, tehâvünü defeder. Onun İçin, Hakim-i Mutlak, şu dâr-ı imtihanda, şu meydan-ı müsabakada, bize bir kamçı-ı teş­vik olarak vesveseyi şeytanın eline vermiş. Beşerin başına vuru­yor. Şayet ziyâde incitse, Hakîrn-i Rahime şekva etmeli demeli.[